Fethiye Camii: Pammakaristos ve Patriklerin Yüz Otuz Yılı

Why is it significant?

Bahçeye gir ve önündeki yapıya dikkatle bak: tek bir bina değil, sanki birkaç bina birbirine yaslanmış. Bir yanda sade bir cami, bir yanda tuğla ve taş şeritli, kör kemerli, dantel gibi bir Bizans cephesi. Bu yamalı görüntü, bu yapının hikâyesinin ta kendisi.

Key Facts

Open the walk

Bahçeye gir ve önündeki yapıya dikkatle bak: tek bir bina değil, sanki birkaç bina birbirine yaslanmış. Bir yanda sade bir cami, bir yanda tuğla ve taş şeritli, kör kemerli, dantel gibi bir Bizans cephesi. Bu yamalı görüntü, bu yapının hikâyesinin ta kendisi.

Burası Bizans'ta Pammakaristos, yani Tümüyle Kutsanmış Meryem kilisesiydi. 11. ya da 12. yüzyılda soylu bir ailenin manastır kilisesi olarak yapıldı. 14. yüzyılın başında, Mikhail Glabas Tarkhaneiotes adlı bir komutanın dul eşi Maria, kocası için güney yanına küçük bir mezar şapeli ekletiyor. Şapelin dış kornişi boyunca, saray şairi Manuel Philes'in Maria adına yazdığı bir şiir dolanıyor; bir dulun yası taşa ve altına dönüşmüş. Bugün ayrı bir bölüm olarak korunan o şapelin kubbesinde, altın zeminin ortasından Pantokrator İsa, çevresindeki on iki peygambere bakıyor.

Şimdi 1453'ün sonrasına gel. Fatih şehri aldıktan sonra Rum cemaatinin başına Gennadios'u patrik olarak atıyor. Anlatılana göre ona patriklik asasını, tıpkı Bizans imparatorlarının yaptığı gibi, kendi eliyle veriyor. Patrikhane önce Havariyun Kilisesi'ne yerleşiyor; ama o bölge Müslüman bir mahalleye dönüşünce ve yıkık kilisenin yerine sonradan Fatih Camii yükselecekken, patrik buraya, Pammakaristos'a taşınıyor. Yaklaşık yüz otuz yıl boyunca, 1587'ye kadar, Ortodoks dünyasının merkezi bu tepedeki bu bina oluyor.

Sonra Sultan III. Murad, 1591'de yapıyı camiye çeviriyor ve adını Fethiye koyuyor, yani fetih camisi; Gürcistan ve Azerbaycan seferlerindeki fetihlerin anısına. Patrikhane ise yeni bir yuva aramak zorunda kalıyor ve birkaç kez yer değiştirdikten sonra aşağıda, Haliç kıyısında, Fener'e yerleşiyor. Yani birazdan önünden geçeceğin Patrikhane'nin hikâyesi, aslında bu tepede başlıyor.

Bu yapının bir de sessiz bir gururu var: Kariye'den sonra İstanbul'da geç Bizans mozaiklerinin en iyi korunduğu yerlerden biri bu şapel. Apsiste İsa, iki yanında Meryem ve Vaftizci Yahya ile duruyor; bu mozaikler Bizans'ın son parlak sanat döneminden, Palaiologoslar devrinden. Ve buna rağmen çoğu gün neredeyse kimse gelmiyor; Sultanahmet'in kalabalığından sonra bu sessizlik insana bir hediye gibi geliyor. Şimdi bahçeden çık, doğuya dön ve Fener'e doğru yürü. Tepenin üstünde, kırmızı tuğladan bir kale gibi yükselen bir okul göreceksin.